{"id":521,"date":"2025-12-12T00:43:24","date_gmt":"2025-12-11T19:43:24","guid":{"rendered":"https:\/\/janubiyorol.uz\/?page_id=521"},"modified":"2026-01-20T21:33:03","modified_gmt":"2026-01-20T16:33:03","slug":"qubla-aralboyi-adebiy-baylanislari-doretiwshilik-process-talabi","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/qubla-aralboyi-adebiy-baylanislari-doretiwshilik-process-talabi","title":{"rendered":"QUBLA ARALBOY\u00cd \u00c1DEBIY BAYLAN\u00cdSLAR\u00cd \u2013 D\u00d3RETIWSHILIK PROCESS TALAB\u00cd"},"content":{"rendered":"<p>Bir-biri menen tuw\u0131sqan bol\u0131p jasap kiyat\u0131r\u01f5an t\u00farkiy xal\u0131qlar aras\u0131nda \u00f3zbek, t\u00farkmen h\u00e1m qaraqalpaq milletleri \u00e1yyemgi zamanlardan beri \u00f3z-ara jaq\u0131n qo\u0144s\u0131sh\u0131l\u0131q qatnas\u0131qlar\u0131n jol\u01f5a qoy\u01f5anl\u0131\u01f5\u0131 menen aj\u0131ral\u0131p turad\u0131. Bir d\u00e1ryadan suw ishken, milliy q\u00e1diriyatlar\u0131, m\u00e1deniy \u00f3tmishi, milliy \u00farp-\u00e1detleri de \u00fanles bol\u01f5an bul milletlerdi\u0144 \u00e1debiy turm\u0131s\u0131nda\u01f5\u0131 \u00f3zgerisler bir-birine jaq\u0131n h\u00e1m son\u0131\u0144 menen birge ay\u0131r\u0131m ay\u0131rmash\u0131l\u0131qlar\u0131 menen individuall\u0131q payda etedi.\u00a0 Insan q\u00e1lbini\u0144 e\u0144 n\u00e1zik k\u00f3rinislerin, adam q\u00e1lbinde keshetu\u01f5\u0131n sezimlerdi obrazl\u0131 t\u00farde s\u00e1wlelendiretu\u01f5\u0131n k\u00f3rkem \u00e1debiyat, us\u0131 \u00e1debiyatt\u0131\u0144 xal\u0131qlar aras\u0131nda\u01f5\u0131 dosl\u0131q k\u00f3piri t\u0131msal\u0131nda \u00f3z-ara uqsas t\u00e1repleri k\u00f3zge taslanad\u0131. Bunday \u00fanleslik milliy \u00e1debiyatlar tiykar\u0131nda k\u00f3rkemlik penen talq\u0131lan\u01f5an \u00e1debiy temalard\u0131\u0144 ul\u0131wmainsan\u0131yl\u0131q pafos\u0131nda ayq\u0131n seziledi.<\/p>\n<p>Ayr\u0131qsha atap \u00f3tiw kerek, XX \u00e1sir aq\u0131r\u0131nda\u01f5\u0131 \u01f5\u00e1rezsizlik h\u00e1diysesi k\u00f3rkem d\u00f3retiwshilik taraw\u0131nda h\u00e1r bir milletke \u00f3zligin a\u0144law, tariyx\u0131n tere\u0144 \u00fayreniw, keleshegine \u00famit penen qaraw s\u0131yaql\u0131 biybaha q\u00e1diriyatlar\u01f5a jol asht\u0131. \u00d3zbek, t\u00farkmen h\u00e1m qaraqalpaq \u00e1debiyat\u0131 ald\u0131nda \u00f3z talantl\u0131 w\u00e1killerini\u0144 d\u00f3retiwshilik \u00f3nimi menen d\u00fanya \u00e1debiyat\u0131n\u0131\u0144 \u00falken \u01f5\u00e1ziynesine m\u00fan\u00e1sip \u00fales qos\u0131w\u0131 ush\u0131n imkaniyat payda bold\u0131. H\u00e1zirgi waq\u0131tta, bul milliy \u00e1debiyat w\u00e1killerini\u0144 d\u00f3retiwshiliginde d\u00fanya \u00e1debiyat\u0131 t\u00e1jiriybelerinen \u00fayreniw, ay\u0131r\u0131m k\u00f3rkem d\u00fardanalard\u0131 awdar\u0131w h\u00e1m olardan t\u00e1sirleniw belgileri de baqlanad\u0131. \u00d3zbek, t\u00farkmen h\u00e1m qaraqalpaq \u00e1debiyat\u0131nda\u01f5\u0131 \u00e1debiy baylan\u0131slar h\u00e1m olard\u0131\u0144 uqsas t\u00e1replerin sal\u0131st\u0131rmal\u0131 izertlew bar\u0131s\u0131nda bul ja\u01f5day\u01f5a k\u00f3plegen m\u0131sallar tab\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Tili, mentaliteti \u00f3z-ara jaq\u0131n, uqsas xal\u0131qlar aras\u0131nda\u01f5\u0131 dosl\u0131qt\u0131 k\u00fasheytiwde k\u00f3rkem \u00e1debiyat ta \u00falken rol atqarad\u0131. Son\u0131\u0144 ush\u0131n dosl\u0131q tuy\u01f5\u0131s\u0131 \u00e1debiyattan baslanad\u0131, desek q\u00e1telespeymiz. Bizge belgili, \u00e1debiyatlar aras\u0131nda j\u00faz beretu\u01f5\u0131n ja\u0144alan\u0131w h\u00e1m \u00f3zgerisler bir-birine jaq\u0131n yamasa uzaq bol\u0131w\u0131na qaramastan talantl\u0131 d\u00f3retiwshilerdi\u0144 ja\u0144asha jol izleniwlerini\u0144 n\u00e1tiyjesi bol\u0131p esaplanad\u0131. H\u00e1zirgi waq\u0131tta \u00e1debiy qub\u0131l\u0131st\u0131\u0144 genetikal\u0131q tuw\u0131sqanl\u0131\u01f5\u0131, t\u00e1sirleniwi, ya\u01f5n\u0131y basqa jaz\u0131wsh\u0131lard\u0131\u0144 \u00f3z-ara qar\u0131m-qatnas\u0131 h\u00e1m bul processte kimdendur bir n\u00e1rseni \u00fayreniw j\u00fazege sh\u0131\u01f5ad\u0131. T\u00farkiy tuw\u0131sqan xal\u0131qlar \u00e1debiyat\u0131 uzaq tariyx\u0131y d\u00e1wirlerden berli \u00f3z-ara t\u0131\u01f5\u0131z \u00e1debiy baylan\u0131slar sebepli biri-birini\u0144 \u00e1debiy ortal\u0131\u01f5\u0131nda j\u00faz bergen h\u00e1diyselerden, biybaha \u00e1debiy d\u00fardanalard\u0131\u0144 mazmun-m\u00e1nisinen xabardar bol\u0131p keledi. Us\u0131 jerde \u00c1liysher Naway\u0131 d\u00f3retiwshiligini\u0144 bula\u01f5\u0131nan Maqt\u0131mqul\u0131 h\u00e1m Berdaq s\u0131yaql\u0131 shay\u0131rlard\u0131\u0144 suw ishkenin, h\u00e1r eki shay\u0131r da t\u00farkiy \u00e1debiyatt\u0131\u0144 genial danas\u0131n\u0131\u0144 d\u00f3retiwshiliginen t\u00e1sirlengenin ayr\u0131qsha atap \u00f3tiw kerek. \u00c1debiyat tariyx\u0131na n\u00e1zer tasla\u01f5anda \u00c1liysher Naway\u0131n\u0131\u0144 t\u00farkmenler menen dosl\u0131q qatnas\u0131qta bol\u01f5an\u0131, shay\u0131rd\u0131\u0144 &#8220;M\u00e1jolis un-nafois&#8221; atl\u0131 sh\u0131\u01f5armas\u0131nda t\u00farkmen shay\u0131rlar\u0131 haqq\u0131nda bir qansha ma\u01f5l\u0131wmatlar keltirilgen. Son\u0131\u0144 menen birge shay\u0131r Maqt\u0131mqul\u0131 P\u0131ra\u01f5\u0131y \u00f3zini\u0144 &#8220;San bolsam&#8221; atl\u0131 qos\u0131\u01f5\u0131nda:<\/p>\n<p>Damgan\u0131da y\u00f3rgen ussat Novay\u0131,<\/p>\n<p>\u201cChar divan\u0131 \u201d, \u201cPerxat-Shirin\u201d z\u0131ban\u0131,<\/p>\n<p>Zaxreddin Babur, \u201cMizan-ovzan\u0131,<\/p>\n<p>Gashlar\u0131na bar\u0131p men Mejnun bolsam.<\/p>\n<p>\u2013 dep, \u00f3zbek xalq\u0131n\u0131\u0144 XV \u00e1sir milliy \u00e1debiyat\u0131n\u0131\u0144 w\u00e1kili \u00c1liysher Naway\u0131n\u0131 \u00f3zini\u0144 ruwx\u0131y ustaz\u0131 dep esapla\u01f5an h\u00e1m o\u01f5an \u201cUstaz Naway\u0131\u201d dep, m\u00far\u00e1jat etken.<\/p>\n<p>Yamasa, \u00d3zbekstan xal\u0131q shay\u0131r\u0131 A.Aripov:<\/p>\n<p>Shoir ukam, o\u2018qi Maxtumqulini,<\/p>\n<p>Hikmatga yugrulgan pand-u-nasihat<\/p>\n<p>G\u2018animat demish u umr yulini<\/p>\n<p>Ha, umr o\u2018tkinchi umr g\u2018animat, \u2013<\/p>\n<p>qos\u0131\u01f5\u0131nda Maqt\u0131mqul\u0131 poeziyas\u0131n\u0131\u0144 m\u00e1nis-mazmun\u0131 ul\u0131wmainsan\u0131yl\u0131q m\u00e1selelerine ba\u01f5\u0131shlan\u01f5an\u0131, danal\u0131qqa suw\u01f5ar\u0131l\u01f5an\u0131 h\u00e1m b\u00fagingi k\u00fande de jaslar\u0131m\u0131z ush\u0131n t\u00e1rbiya mektebi bolatu\u01f5\u0131n\u0131n bildiredi.<\/p>\n<p>Sonl\u0131qtan t\u00farkiy xal\u0131qlar, son\u0131\u0144 ishinde, \u00f3zbek, t\u00farkmen, qaraqalpaq xal\u0131qlar\u0131n\u0131\u0144 \u00e1debiy baylan\u0131slar\u0131n\u0131\u0144 tariyx\u0131 tam\u0131rlar\u0131 erte d\u00e1wirlerden baslanad\u0131. T\u00farkiy xal\u0131qlar folklor\u0131na itibar qaratqan\u0131m\u0131zda, b\u00e1rinen bur\u0131n, xalq\u0131m\u0131zd\u0131\u0144 materiall\u0131q emes m\u00e1deniy miyras\u0131 esaplan\u01f5an folklor sh\u0131\u01f5armalar\u0131nda da uqsasl\u0131q baqlanad\u0131. Xal\u0131q eposlar\u0131, d\u00e1stanlar, naq\u0131l-maqallar, r\u00e1wiyat, \u00e1psanalar h\u00e1m basqa da sh\u0131\u01f5armalarda da t\u00farkiy xal\u0131qlar\u01f5a t\u00e1n milliy \u00f3zgeshelikler s\u00e1wlelendirilgen bol\u0131p, olarda tema, syujet, motiv h\u00e1m basqa da t\u00e1replerden ul\u0131wma uqsasl\u0131q baqlanad\u0131. Sonl\u0131qtan \u00f3zbek, t\u00farkmen h\u00e1m qaraqalpaq \u00e1debiy baylan\u0131slar\u0131n\u0131\u0144 tariyx\u0131y tam\u0131rlar\u0131n us\u0131 folklordan izlew kerek dep oylaym\u0131z. Sebebi, t\u00farkiy xal\u0131qlard\u0131\u0144 erte d\u00e1wirlerde turm\u0131s t\u00e1rizi uqsas sharayatta jasa\u01f5anl\u0131\u01f5\u0131 sebepli olard\u0131\u0144 m\u00e1deniyat\u0131nda, \u00e1debiyat\u0131nda uqsasl\u0131q bar. H\u00e1r qanday milliy \u00e1debiyatta\u01f5\u0131 ja\u0144alan\u0131w qub\u0131l\u0131s\u0131 d\u00e1st\u00farler negizinen \u00f3sip sh\u0131\u01f5ad\u0131 h\u00e1m \u01f5alabalasad\u0131. K\u00f3rkem \u00e1debiyat h\u00e1m forma, h\u00e1m mazmun\u0131 boy\u0131nsha d\u00e1wirler \u00f3tken say\u0131n \u00f3zgerip, ja\u0144alan\u0131p barad\u0131. H\u00e1zirgi d\u00e1st\u00farlerdi tere\u0144 \u00f3zlestirmey tur\u0131p poetikal\u0131q ja\u0144alan\u0131w\u01f5a erisip bolmayd\u0131. Us\u0131 m\u00e1nide zamanag\u00f3y \u00f3zbek, qaraqalpaq h\u00e1m t\u00farkmen shay\u0131rlar\u0131n\u0131\u0144 poeziyas\u0131nda Sh\u0131\u01f5\u0131s klassikal\u0131q \u00e1debiyat\u0131nda\u01f5\u0131 poeziyal\u0131q formalar mazmun ja\u01f5\u0131nan ja\u0144aland\u0131. Obyekt milletler \u00e1debiyat\u0131nda\u01f5\u0131 e\u0144 g\u00f3zzal poeziyal\u0131q \u00falgiler poeziyal\u0131q forma h\u00e1m mazmunn\u0131\u0144 \u00f3z-ara \u00fanlesliginen payda bolatu\u01f5\u0131n\u0131 m\u00e1lim bold\u0131. Poetikal\u0131q \u00f3zgerisler \u00f3zbek, qaraqalpaq h\u00e1m t\u00farkmen lirikas\u0131nda\u01f5\u0131 d\u00e1st\u00fariy k\u00f3rkem formalar \u00f3zbek shay\u0131rlar\u0131n\u0131\u0144 d\u00f3retiwshiliginde de dawam etti h\u00e1m bul qub\u0131l\u0131s d\u00e1st\u00farlerdi\u0144 ja\u0144alan\u0131w\u0131 h\u00e1m \u00e1debiy miyrasxorl\u0131q s\u0131pat\u0131nda \u00f3zbek ilimpazlar\u0131 t\u00e1repinen h\u00e1r t\u00e1repleme \u00fayrenildi.<\/p>\n<p>\u01f4\u00e1rezsizlik d\u00e1wirinde \u00f3zbek, t\u00farkmen, qaraqalpaq \u00e1debiy baylan\u0131slar\u0131 m\u00e1selelerine \u00falken itibar qarat\u0131lmaqta. Sonl\u0131qtan \u00d3zbekstan Respublikas\u0131 Joqar\u0131 bilimlendiriw, ilim h\u00e1m innovaciyalar ministrligi jan\u0131nda\u01f5\u0131 Joqar\u0131 attestaciya komissiyas\u0131n\u0131\u0144 ruxsat\u0131 menen Joqar\u0131 bilimlendiriw m\u00e1kemelerinde Ilimiy ke\u0144esler sh\u00f3lkemlestirilip, onda filologiya taraw\u0131nda 10.00.06 &#8211; Sal\u0131st\u0131rmal\u0131 \u00e1debiyattan\u0131w, sal\u0131st\u0131rmal\u0131 til bilimi h\u00e1m awdarmatan\u0131w q\u00e1nigeligi bar. Bul q\u00e1nigelikte t\u00farkiy h\u00e1m j\u00e1h\u00e1n xal\u0131qlar\u0131 \u00e1debiyatlar\u0131n sal\u0131st\u0131rmal\u0131 \u00fayreniw, til bilimi h\u00e1m awdarmatan\u0131w m\u00e1selelerin sal\u0131st\u0131rmal\u0131 \u00fayreniw maqset etiledi. Bul m\u00e1seleler Qaraqalpaqstan joqar\u0131 oq\u0131w or\u0131nlar\u0131 filologiya taraw\u0131 Ilimiy ke\u0144eslerinde de bar bol\u0131p, \u00e1debiy baylan\u0131slar ke\u0144nen izertleniwi itibar\u01f5a al\u0131nad\u0131. Son\u0131\u0144 menen birge Qaraqalpaqstanda orta mektepler menen birge akademiyal\u0131q liceylerdi\u0144, k\u00e1sip-\u00f3ner kolledjlerini\u0144, so\u0144\u01f5\u0131 j\u0131llarda bolsa qaytadan texnikumlard\u0131\u0144 islewi, ja\u0144a joqar\u0131 oq\u0131w or\u0131nlar\u0131n\u0131\u0144 ash\u0131l\u0131w\u0131, filologiya boy\u0131nsha ilim doktorlar\u0131n\u0131\u0144 k\u00f3beyiwi, mektep h\u00e1m joqar\u0131 oq\u0131w or\u0131nlar\u0131 ush\u0131n filologiya boy\u0131nsha oq\u0131w \u00e1debiyatlar\u0131n\u0131\u0144 7 tilde bas\u0131p sh\u0131\u01f5ar\u0131l\u0131w\u0131 \u00e1debiyatlar aral\u0131q \u00e1debiy baylan\u0131slard\u0131\u0144 b\u00fagingi \u00f3siw, rawajlan\u0131w d\u00e1rejesin t\u00e1miyinleydi.<\/p>\n<p>Ilimiy-texnikal\u0131q rawajlan\u0131w, filologiya ilimini\u0144 rawajlan\u0131w\u0131 \u00e1debiy baylan\u0131slar taraw\u0131nda da ja\u0144a m\u00e1selelerdi payda etedi h\u00e1m olard\u0131 sheshiw waz\u0131ypalar\u0131n al\u01f5a qoyad\u0131.<\/p>\n<p>Qubla Aralboy\u0131 \u00e1debiy baylan\u0131slar\u0131 boy\u0131nsha ma\u01f5l\u0131wmatlard\u0131 j\u0131ynaw, tol\u0131qt\u0131r\u0131w, ja\u0144alap bar\u0131w, \u00e1debiy baylan\u0131slard\u0131 izertlegen ilimpazlard\u0131\u0144 bibliografiyal\u0131q katalog\u0131n jarat\u0131w, \u00e1debiy baylan\u0131slar boy\u0131nsha arnawl\u0131 ilimiy-izertlew jum\u0131slar\u0131n al\u0131p bar\u0131wd\u0131 talap etedi. \u00c1sirese, h\u00e1zirgi waq\u0131tta Qubla Aralboy\u0131 \u00e1debiy baylan\u0131slar\u0131 m\u00e1selelerin ilimiy seminarlarda, arnawl\u0131 ilimiy \u00e1njumanlarda k\u00f3rip sh\u0131\u01f5\u0131w, belgili bir sheshimlerdi qab\u0131l etiw m\u00e1seleleri ele de k\u00fan t\u00e1rtibinde bol\u0131w\u0131 z\u00e1r\u00far.<\/p>\n<p>Baspas\u00f3zde, respublikal\u0131q gazeta h\u00e1m jurnallarda Qubla Aralboy\u0131 \u00e1debiy baylan\u0131s\u0131 mashqalalar\u0131n j\u00e1riyalaw, olar boy\u0131nsha pikir al\u0131s\u0131wlard\u0131, dodalawlard\u0131 sh\u00f3lkemlestiriw, t\u00e1jiriybeli pedagog filologlard\u0131\u0144 us\u0131 m\u00e1selelerde belsene qatnas\u0131w\u0131na itibar qarat\u0131l\u0131w\u0131 jaqs\u0131 n\u00e1tiyjeler beretu\u01f5\u0131n\u0131 an\u0131q.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bir-biri menen tuw\u0131sqan bol\u0131p jasap kiyat\u0131r\u01f5an t\u00farkiy xal\u0131qlar aras\u0131nda \u00f3zbek, t\u00farkmen h\u00e1m qaraqalpaq milletleri \u00e1yyemgi zamanlardan beri \u00f3z-ara jaq\u0131n qo\u0144s\u0131sh\u0131l\u0131q qatnas\u0131qlar\u0131n jol\u01f5a qoy\u01f5anl\u0131\u01f5\u0131 menen aj\u0131ral\u0131p turad\u0131. Bir d\u00e1ryadan suw ishken, milliy q\u00e1diriyatlar\u0131, m\u00e1deniy \u00f3tmishi, milliy \u00farp-\u00e1detleri de \u00fanles bol\u01f5an bul milletlerdi\u0144 \u00e1debiy turm\u0131s\u0131nda\u01f5\u0131 \u00f3zgerisler bir-birine jaq\u0131n h\u00e1m son\u0131\u0144 menen birge ay\u0131r\u0131m ay\u0131rmash\u0131l\u0131qlar\u0131 menen individuall\u0131q payda [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-521","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/521","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=521"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/521\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":670,"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/521\/revisions\/670"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/janubiyorol.uz\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=521"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}